از انقلاب مشروطیت ۱۲۸۴ تا انقلاب ۱۳۵۷
فصل چهارم: حزب کمونیست ایران در دورۀ حکومت رضاشاه پهلوی

فعالیت های حزب پس از کنگره دوم تا سرکوب آن در سال(بخش آخر فصل چهارم)

تا آنجا که نگارنده اطلاع دارد، ارانی در دو سال اول پس از بازگشت به ایران (۱۳۱۱-۱۳۰۹) مؤفق به آشنائی و مصاحبت با روشنفکرانی چون نیمایوشیج، احمد کسروی تبریزی، میرزا طاهر تنکابنی، عبدالحسین حسابی دهزاد و همچنین تجدید مناسبات با ایرج اسکندری و بزرگ علوی گشت. این تماس ها و آشنائی ها بدون شک در تدارک و انتشار مجله “دنیا” که شماره اول آن در اول ماه بهمن ۱۳۱۲(در نهمین سالگرد درگذشت لنین) منتشر شد، بی تأثیر نبوده است. باید تأکید کرد که انتشار مجله “دنیا” زمانی آغاز شد که ارانی مؤفق شد که نظر دو نفر از یاران همفکر و هم مرام خود، بزرگ علوی و ایرج اسکندری را نیز برای این کار جلب کند. ۳۵ و ۳۶
تجدید دیدار ارانی با ایرج اسکندری پس از بازگشت آنها به ایران در تابستان ۱۳۱۱ اتفاق افتاد. از آن زمان به بعد این دیدارها تکرار تکرار گشت و به مناسبات نزدیک تر و همکاری های اجتماعی بین آنها منجر گردید. آشنائی اسکندری با علوی که در آن زمان دبیر دبیرستان صنعتی ایران-آلمان بود، از طریق ارانی فراهم شد. پس از تماس ها و نشست های متعدد با علوی و اسکندری، ارانی تصمیم به انتشار مجله “دنیا” گرفت. ۳۷ و ۳۸

مجله “دنیا” نخستین مجله تئوریکی مارکسیستی در تاریخ جنبش چپ ایران است. این مجله که در ۱۲ شماره از بهمن ۱۳۱۲(۱۹۳۴) تا خرداد ۱۳۱۴(۱۹۳۵) در تهران منتشر شد، چون بطور علنی پخش می شد، در نتیجه مرام و اندیشه های کمونیستی را تبلیغ نمی کرد، ولی مسایل علمی و فلسفی را که با جهان بینی مارکسیسم رابطه داشتند مطرح می ساخت. در شماره اول این نشریه در لابلای توضیح اهداف مجله، خواننده می تواند بروشنی گرایش گردانندگان آن مجله را به “ماتریالیسم دیالکتیک” و رد “ایده آلیسم” تشخیص دهد. بطور کلی مقاله های این نشریه به چهار بخش و زمینه های تحقیقی (علمی، صنعتی، فلسفی و اجتماعی) اختصاص داشتند. افزون بر این، سر مقاله هر شماره تحت عنوان “منظره دنیا” به بررسی مسایل سیاسی و اقتصادی در امور بین المللی می پرداخت. ۳۹ و ۴۰

نویسندگان اصلی مجله “دنیا” عبارت بودند از: ارانی(با نام مستعار احمد قاضی)، ایرج اسکندری(با نام مستعار الف. جمشید) و بزرگ علوی(با نام مستعار فریدون ناخدا). هر شماره “دنیا” در ۳۲ صفحه دو ستونی در ۲۰۰ نسخه در چاپخانه اطلاعات چاپ می شد. آبونمان سالانه ۲۵ ریال و هر تک شماره دو ریال قیمت داشت. به جرأت می توان گفت که مقاله های علمی و فلسفی ارانی نقش مهمی در انتشار مجله و محبوبیت روزافزون آن در بین روشنفکران آن دوره داشت. ۴۱

از معروفترین آثار ارانی که در این دوره در مجله “دنیا” چاپ شد، می توان از سری مقالات “ماتریالیسم تاریخی”، “دانش و عناصر ماده”، “بشر از نظر مادی” و “زنان و ماتریالیسم” نام برد. در اثر معروفش “بشر از نظر مادی” ارانی به شیوه ای رسا و روان کتاب معروف فردریک انگلس به اسم “اصل خانواده ، مالکیت خصوصی و دولت” را خلاصه کرده و نتیجه گیری کرد که صورتبندی اقتصادی-اجتماعی جامعه (شیوه تولید)، شئون سیاسی، فرهنگی، حقوقی، اجتماعی و ایدئولوژیکی روبنای جامعه را تشکیل داده و تکامل می بخشد. ۴۲
با اینکه انتشار “دنیا” علنی بود، ولی فعالیت های علمی و سیاسی ارانی و یارانش بطور مخفی ادامه داشت تا اینکه در سال ۱۹۳۷(۱۳۱۶ خورشیدی)زمانیکه تبلیغات فاشیستی در ایران تشدید پیدا کرد و رضاشاه نیز گرایش خود را به آلمان نازی و ایدئولوژی فاشیستی برملا ساخت، پلیس مخفی رژیم که تحت آموزش فاشیست های آلمان بود، به مخفیگاه این گروه دست یافت و اعضای آن را که مدتی بعد بنام “پنجاه و سه نفر” معروف شدند، در کمتر از یک هفته در اردیبهشت ۱۳۱۶ دستگیر کرد. ۴۳
پس از دستگیری “پنجاه و سه نفر”، پلیس این گروه را به شرح زیر متهم کرد:

انتشار “اعلامیه روز اول ماه مه” تخلف از قانون ضد اشتراکی ۱۳۱۰ خورشیدی(۱۹۳۱) و سازماندهی اعتصاب در دانشکده پلی تکنیک(مدرسه دارالفنون) و ترجمه “آثار ملحد” از جمله کتاب “سرمایه ” اثر فردریک انگلس و کارل مارکس و انتشار مجله “دنیا”. ۴۴
از “پنجاه و سه نفر”(اناقلیچ خضربابا، خلیل انقلاب آذر، رضا ابراهیم زاده، فریدون منو و حبیب الله منصوری) پس از تحقیقات و بازجویی آزاد گشتند. از ۴۸ دنفر که به میز محاکمه کشیده شدند، دو نفر(سید حسن حبیبی و مهدی دانشور) س از محاکمه که در پائیز ۱۳۱۷(۱۹۳۸) شروع شد و شانزده ماه طول کشید، تبرئه گشته و حکم محکومیت دریافت نکردند. از ۴۶ نفر بقیه که روانه زندان گشتند، یازده نفر(دکتر تقی ارانی، عبدالصمد کامبخش، محمد باقر فرجامی، محمد شورشیان ، دکتر محمد بهرامی، محمود بقراطی، علی صادقی پور، ضیاء الموتی، ایرج اسکندری، نورالدین الموتی و محمود پژوه) به ده سال، یک نفر(بزرگ علوی) به هفت سال، سه نفر(انور خامه ای، نصرت الله اعزازی و مهدی رسایی) به شش سال، ۲۱ نفر به پنج سال و ۱۰ نفر به حبس های سه تا چهار سال زندان محکوم گشتند. ۴۵ و ۴۶

به هر روی با اینکه از ۵۳ نفر، پنج نفر پس از بازجویی آزاد گشتند و دونفر نیز در جریان محاکمه تبرئه شدند، ولی گروه بنام “پنجاه و سه نفر” در تاریخ سیاسی ایران معروف گشت. مدتی بعد در باره جریان محاکمه و چگونگی زندگی ارانی و یارانش در اسارت، بزرگ علوی نویسنده معروف، کتابی تحت عنوان “پنجاه و سه نفر” به رشته تحریر در آورد که خوانندگان بسیاری در ایران و خارج پیدا کرد. ۴۷

در جریان دادگاه، اعضای گروه با شهامت و متانت از مواضع و دیدگاه های خود دفاع کردند. خود ارانی در دادگاه به صراحت از یاران و از مبارزات خود دفاع کرد و خفقان رژیم رضاشاه را محکوم کرد. رژیم در زندان کوشید به انواع مختلف، با ایجاد شرایط بی نهایت غیر بهداشتی و فضای مرطوب و شکنجه های سخت بدنی و روانی، یاران ارانی را وادار به تسلیم کند؛ ولی آنها همواره مقاومت کردند و در زندان با اعضای قدیم “حزب کمونیست ایران” از جمله سید جعفر جوادزاده(معروف به پیشه وری) آشنا شده و از مواضع و نقطه نظرات همدیگر اطلاع یافتند. ۴۸ دکتر تقی ارانی با اینکه به خاطر شکنجه های زیاد به شدت بیمار شده بود، ولی بقول بزرگ علوی، تسلیم رژیم نگشت و به علت مقاومت در اسارت و حبس، تحسین دمکرات ها و کمونیست های قدیمی، مانند پیشه وری را برانگیخت.۴۹

در اواخر سال ۱۳۱۸ خورشیدی (۱۹۳۹ میلادی)، مأموران امنیتی که در مقابل مقاومت ارانی خود را ناتوان یافته بودند، توسط احمد احمدی(معروف به پزشک احمدی)، پزشک زندان به ارانی آمپول هوا ( به قولی میکروب تیفوس) تزریق کرده و به زندگی پربار مبارزاتی این مارکسیست بزرگ خاتمه دادند.۵۰ و ۵۱

با دستگیری و مرگ ارانی، فعالیت آخرین هسته ای که برای ایجاد تشکیلات کمونیستی در ایران می کوشید، متوقف شد. این فعالیت که بطور عمده در بین روشنفکران متمرکز بود، خصلت آموزشی و نظری داشت. این روشنفکران ایدئولوژی واحدی نداشته و از نظر مبارزات طبقاتی، تجربه عملی نداشتند. هدف ارانی در واقع تربیت عده ای کادر انقلابی بود که بتواند بتدریج به سازماندهی بپردازد. ولی عدم امکان کار متمرکز در میان کارگران و دیگر زحمتکشان، تمرکز کار فقط در میان روشنفکران و نبودن مبارزات وسیع توده ای و جنبش هایی که این روشنفکران از طریق شرکت در ان آبدیده شوند، باعث شد که این گروه متلاشی گردد.۵۲ یاد آوری این نکته مهم است که گروه ارانی با اینکه دارای کمبودهای ایدئولوژیکی و سیاسی بود، ولی از آنجا که در شرایط سختی جوانه کرد و در رشد خویش در مقابل دیکتاتوری رضاشاه دست به مبارزه زده بود، فعالیتش دارای اهمیت بزرگ تاریخی است و همانطور که در فصل های بعدی این کتاب شاهد آن خواهیم بود، هم اینک نیز که هفتاد و دو سال از مرگ ارانی می گذرد، جنبش چپ ایران شدیداٌ تحت تأثیر موقعیت و خدمات او به جنبش نوین کمونیستی ایران است.۵۳

به هر روی، با مرگ ارانی و حبس یارانش آخرین فروغ مقاومت علیه استبداد خاموش گشت. ولی دیری نگذشت که وقوع جنگ جهانی دوم و چرخش رژیم رضاشاه به سوی آلمان نازی و عواقب ناشی از این تغییرات در اوضاع جهان و ایران، شرایط را به سود آغاز و رشد یک دوره جدیدی از آزادی های دمکراتیک نسبی در ایران آماده ساخت. با اشغال ایران توسط نیروهای متفقین در شهریور ۱۳۲۰(۱۹۴۱) و خلع و تبعید رضاشاه، دیکتاتوری بیست ساله به پایان رسید و ایران وارد دورۀ نوینی از تاریخ معاصر خود شد.

پی نویس ها

تاریخ جنبش کمونیستی در ایران، برکلی ۱۹۶۶ صفحه ۶۴٫S. Zabih- 35
۳۶ – ع. بصیر “برخی مشخصات سبک ارانی در ترویج افکار مارکسیستی در ایران” در مجله “دنیا” دورۀ دوم، شماره ۴ (۱۳۳۷)، صفحات ۱۰۰-۹۴٫ برای اطلاعات بیشتر، رجوع کنید به: بعضی از نوشته های ارانی مانند “بشر از نظر مادی” ، “ماتریالیسم تاریخی” و “دانش و عناصر ماده” در مجله “دنیا”، دوره اول، شماره ۱، ۱۰ و ۱۲(خرداد۱۳۱۴) و “فیزیک در دروازه جزء”، “اصول شیمی” و “پسیکولوژی” در مجله “دنیا”، دوره دوم، شماره چهارم(۱۳۴۸).
۳۷ – احسان طبری، “جامعه ایران در دوران رضاشاه”، بدون ذکر مکان چاپ، ۱۳۵۸، صفحات ۱۰۳ – ۱۰۰ و نصرت الله جهان شاهلو، “ما و بیگانگان – سرنوشت”، برلین ۱۹۸۲، صفحات ۱۵ – ۱۳٫
۳۸ – ارانی پس از بازگشت به ایران کوشید با روشنفکران ادبی و فلسفی ایران رابطه برقرار سازد. او به محض آشنایی با اشعار نیما، کتاب “پسیکولوژی” خود را که جدیداٌ نگاشته بود، برای نیمایوشیج فرستاد. نیما یوشیج پس از دریافت کتاب و مطالعه آن طی نامه ای ارانی را مورد تحسین قرار داده و اظهار امیدواری کرد که بزودی به ملاقات با ارانی دست یابد. رجوع کنید به : سیروس طاهباز(گردآورنده)، “نامه های نیمایوشیج” تهران
۱۳۶۳٫
۳۹ – احمد کسروی، مورخ و محقق نامدار ایران، پس از شهریور ۱۳۲۰ و سقوط دیکتاتوری رضاشاه، در نوشته هایش چندین بار به مناظره و بحث هایی که با تقی ارانی در سال های ۱۳۱۲ – ۱۳۱۰ داشته، اشاره می کند. کسروی با اینکه در اثر معروف خود “آئین” به مقوله “ماتریالیسم تاریخی” بعنوان یک بینش “غربی” برخورد نقادانه می کند ولی احساس علاقه و احترام خود را نسبت به ارانی در آثار خود بروشنی بیان داشته و از او بعنوان یک دانشمند جوان یاد می کند. رجوع کنید به: احمد کسروی، “آئین” تهران۱۳۲۲، “دین و جهان” چاپ سوم، تهران ۱۳۳۶ صفحه ۴۰ و “ورجاوند بنیاد” چاپ سوم، تهران ۱۳۴۰ صفحه ۱۶٫

۴۰ – میرزا طاهر تنکابنی یکی از معروفترین فیلسوف های دهه ۱۳۱۰، در زمینه سیر حکومت و فلسفه کلاسیک صاحب نظر بود. ارانی پس از بازگشت به ایران با تنکابنی آشنا شد و با حمایت و همکاری او مؤفق به انتشار نسخه خطی رساله عمر خیام نیشابوری تحت نام “نقد کتاب هندسه اقلیدس” در سال ۱۳۱۳ گشت. رجوع کنید به : فریدون آدمیت “ایدئولوژی نهضت مشروطیت ایران”، تهران ۱۳۵۵ صفحه ۳۶۹، ایرج اسکندری “خاطرات سیاسی” بخش نخست، صفحات ۲۰ و ۳۷ و مجله “دنیا” دوره اول شماره ۸(آذر ۱۳۱۳) صفحه اول.
۴۱ – عبدالحسین حسابی(دهزاد) از سنین جوانی به جنبش انقلابی جنگل پیوست و مقاله ها و اشعار خود را در مجله “گل زرد”(چاپ تهران) با نام مستعار “لخت” منتشر ساخت. در دوران شکوفایی جنبش جنگل، از فعالان حزب کمونیست ایران و از ناشران روزنامه های “انقلاب سرخ” و “ایران سرخ” محسوب می شد. او پس از شکست جنبش گیلان به شوروی پناهنده شد و در آنجا به تحصیل پرداخت. دهزاد پس از اتمام تحصیلات به ایران برگشت و در سال ۱۳۰۴ در تهران به شغل معلمی اشتغال یافت. او در سال ۱۳۰۶ به عضویت کمیته مرکزی حزب کمونیست ارتقا یافت و در این دوره با ارانی و یارانش در برلین رابطه برقرار کرد. پس از سرکوب حزب کمونیست ایران در سال ۱۳۰۹، دهزاد به زندگی مخفی روی آورد و سپس از مخفیگاه خارج شده و دوباره به شوروی پناهنده گشت. پس از بازگشت ارانی به ایران، دهزاد از طریق همسر خود، صغری دهزاد، تماس خود را با ارانی حفظ کرد و در تهیه و انتشار مجله “دنیا” به ارانی کمک می کرد. رجوع کنید به: احمدی، همانجا، صفحات ۴۹ – ۴۴، یوسف افتخاری “خاطرات دوران سپری شده” به اهتمام کاوه بیات و مجید تفرشی، تهران ۱۳۷۰، محمد آخوندزاده “خاطرات” در مجله “دنیا” دوره دوم، سال چهاردهم، شماره دوم(۱۳۵۲) و اسکندری “خاطرات سیاسی” همانجا، بخش نخست، صفحه ۷۵٫

۴۲ – در باره تدارک انتشار مجله “دنیا” توسط ارانی و یارانش در تهران در سال های ۱۳۱۲ – ۱۳۱۰، رجوع کنید به: مقاله “رستاخیز دنیا” در مجله “دنیا” دوره دوم، سال اول، شماره یک(اردیبهشت ۱۳۳۹) صفحه ۱۳، انور خامه ای، همانجا صفحات ۷۵ و ۸۴، احسان طبری، “مقدمه” بر کتاب کامبخش، همانجا، صفحات ۷ و ۳۷، جهان شاهلو، همانجا، صفحه ۱۴ و روزنامه “اطلاعات” ۱۱ آبان ۱۳۱۷٫
۴۳ – اسکندری، همانجا، صفحات ۱۸ – ۱۷ و ۲۳٫
۴۴ – خامه ای، همانجا، صفحه ۷۲ و احمدی، همانجا، صفحات ۵۲ – ۵۱٫
۴۵ – اسکندری، همانجا، صفحه ۲۶، خامه ای، همانجا، صفحه ۷۶ و جهان شاهلو، همانجا، صفحه ۱۰٫
۴۶ – در باره کیفیت تئوریکی و هدف مجله “دنیا” و نقش ارانی در انتشار این نشریه بی نظیر در تاریخ مطبوعات ایران، رجوع کنید به:
– “متن دفاعیات دکتر ارانی” در مجله “دنیا” دوره دوم، شماره اول و دوم (بهار و تابستان ۱۳۴۲) صفحات ۱۲۰ – ۱۰۷٫
– تقی ارانی “انتشار دنیا” در مجله “دنیا” دوره اول، شماره اول (بهمن ۱۳۱۲) صفحات ۲ – ۱٫
– تقی ارانی “شش ماه مجله دنیا و انعکاس آن” در مجله “دنیا” دوره اول، شماره ششم(تیر ماه ۱۳۱۳) صفحات ۱۶۸ – ۱۶۵ و
– خامه ای، همانجا، صفحه ۷۷٫
۴۷ – معروفیت و شهرت ارانی و نوشته هایش در مجله “دنیا” در اواسط دهه ۱۳۱۰(۱۹۳۵) فقط به محفل ها و گروه ها و افراد چپ و لائیک محدود نمیشد. افراد مذهبی نیز توجه خاصی به فعالیت های ارانی معطوف داشته و در بعضی مواقع نوشته ها و تحلیل های او را تکان دهنده و مؤثر در بین روشنفکران محسوب می کردند. بطور مثال رجوع کنید به: علی اکبر رفسنجانی “ریشه قدرت انقلاب و …” روزنامه اطلاعات ۲۸ اردیبهشت ۱۳۶۲ و مرتضی مطهری “علل گرایش به مادی گری” تهران، ۱۳۶۸ صفحات ۱۲ – ۱۱ و محمد حسین طباطبایی تبریزی “اصول فلسفه و روش رئالیسم” تهران ۱۳۳۲، مقدمه.
۴۸ – آبراهامیان، همانجا، صفحه ۱۵۷٫
۴۹ – اطلاعات در باره “۵۳ نفر” و محاکمه آنها در تهران از منابع زیر استفاده شده است:
– روزنامه “اطلاعات” از ۱۱ تا ۲۶ آبان ۱۳۱۷٫
– بزرگ علوی “پنجاه و سه نفر” تهران ۱۳۲۳٫
– گزارش کنسول انگلیس به وزارت امورخارجه انگلستان . محاکمه “پنجاه و سه نفر” در اسناد وزارت خارجه، بخش ایران، ۱۹۳۸ شماره ۳۷۱٫
– مجله “دنیا” شماره ۴(پائیز ۱۳۴۲) صفحات ۴۶ – ۳۹٫
– “ماهنامه مردم” شماره ۶(بهمن و اسفند ۱۳۴۸).
– “ماهنامه مردم” شماره ۵(خرداد ۱۳۳۹).
– تقی ارانی “متن دفاع” تهران، ۱۳۲۴٫
– نورالدین کیانوری، “دکتر تقی ارانی – شعله ای که برافروخت و خاموش شد، ولی برای همیشه آتشی فروزان باقی ماند” در مجله دنیا، دورۀ دوم، سال سوم، شماره ۳ (۱۳۴۲).
– روزنامه “ظفر” شماره مخصوص ۱۴ بهمن ۱۳۲۴٫
– روزنامه “مردم” شماره مخصوص ۱۴ بهمن ۱۳۲۷٫
– روزنامه “رهبر” شماره مخصوص ۱۰ مهر ۱۳۲۵٫
– خامه ای، همانجا، صفحات ۲۸ – ۲۶، ۸۱ و ۱۰۰٫
– جهان شاهلو، همانجا، صفحه ۱۰٫
۵۰ – برای دسترسی به لیست کامل پنجاه و سه نفر و اطلاعات در باره ترکیب اتنیکی – ملی و موقعیت سیاسی و سوابق شغلی و طبقاتی آنها، رجوع کنید به آبراهامیان، همانجا، صفحات ۱۶۳ – ۱۵۷ و احمدی، صفحات ۱۴۸ – ۱۴۳٫
۵۱ – تقی ارانی، “دفاع در محاکمه پنجاه و سه نفر” در مجله دنیا شماره (بهار و تابستان ۱۳۴۲) صفحات ۱۰۷ – ۲۰٫
۵۲ – جعفر پیشه وری “سرگذشت من” در نشریه “آژیر” شماره های خرداد و تیر ۱۳۲۳ و “ارانی، پیشه ورینین گوزنده” (ارانی از نظر پیشه وری)، در کتاب پیشه وری ، “سئچیلمیش اثرلری” (منتخبی از آثار پیشه وری)، صفحه ۵۴۷ به نقل از مجله “ارک ” شماره ۳(آذر ۱۳۵۶) ِ صفحه ۸٫
۵۳ – علوی، همانجا صفحه ۵۳ و گلچین و شریفی، همانجا، صفحات ۳۳۹ -۳۳۸٫

بخش نظرات تعطیل است

آثار مارکس
آثار انگلس
آخرین شمارە رنجبر
آینە روز: روزنت خبری ایران و جهان
دستەها
بایگانی
تقویم شمسی
آذر ۱۳۹۶
د س چ پ ج ش ی
« آبان    
 12345
۶۷۸۹۱۰۱۱۱۲
۱۳۱۴۱۵۱۶۱۷۱۸۱۹
۲۰۲۱۲۲۲۳۲۴۲۵۲۶
۲۷۲۸۲۹۳۰  
تست

http://www.ranjbaran.org/neue_ketabkhaneh.htm

تست
http://www.ranjbaran.org/neue_ketabkhaneh.htm